Hij nam een slok koffie en voelde het direct: iets klopte niet. Zijn handen trilden, de muren leken zachtjes te bewegen. Collega’s dachten dat hij zich niet lekker voelde, maar de agent wist dat dit anders was. Zijn gedachten begonnen te fragmenteren; zinnen verdwenen voordat hij ze kon afmaken.
Pas jaren later, tijdens de Church Committee-hoorzittingen in 1977, kwam het volledige verhaal naar buiten: Sidney Gottlieb had die ochtend LSD in de koffie laten druppelen — zonder waarschuwing en zonder toestemming. Deze tests op onwetende CIA-medewerkers werden gedocumenteerd in het Church Committee Final Report, dat onthulde dat dergelijke experimenten tussen 1953 en 1964 regelmatig plaatsvonden binnen de muren van het CIA-hoofdkwartier zelf.
Het was het moment waarop MK-Ultra de grens tussen onderzoek en manipulatie definitief overschreed.
MK-Ultra streefde naar controle over de menselijke geest, maar leverde het tegenovergestelde op: chaos, paniek en blijvende schade.
MK-Ultra streefde naar controle over de menselijke geest, maar leverde het tegenovergestelde op: chaos, paniek en blijvende schade.
De angst voor een onzichtbare wapenwedloop
In de jaren vijftig vreesde de CIA dat de Sovjet-Unie de menselijke geest al kon manipuleren. Volgens historicus John Marks in zijn standaardwerk The Search for the Manchurian Candidate (1979) waren deze angsten deels gebaseerd op propaganda en deels op echte onzekerheid over wat er in Chinese en Noord-Koreaanse gevangeniskampen plaatsvond.
Of die verhalen waarheid waren of niet, de CIA wilde geen risico nemen. De stap van observatie naar manipulatie was snel gezet.
Projecten als Bluebird en Artichoke hadden al gekeken naar hypnose, verdovende middelen en isolatie. Gedeclassificeerde Artichoke-memo’s uit 1952 tonen dat onderzoekers experimenteerden met combinaties van drugs en verhoor, maar zonder duidelijke resultaten. Onder MK-Ultra werd het fundament verbreed: als de menselijke geest opengebroken kon worden, dan moest dat via een combinatie van chemie, psychologie en totale omgevingscontrole.
LSD, hypnose en isolatie — dat werden de kerngereedschappen.
Wat we weten uit gedeclassificeerde documenten
De bewezen feiten
Wanneer we spreken over MK-Ultra-experimenten, moeten we onderscheid maken tussen wat gedocumenteerd is en wat gereconstrueerd is uit fragmentarische bronnen. Na de massale documentvernietiging van 1973 bleven voornamelijk financiële records, getuigenissen uit rechtszaken en enkele overgebleven memo’s over.
Wat we met zekerheid weten uit het Church Committee Report (1975-1976) en FOIA-documenten:
- LSD werd toegediend aan onwetende personen — zowel CIA-medewerkers als burgers — zonder toestemming of medische begeleiding
- Dosering varieerde sterk — van enkele microgrammen tot hoge doses die bij moderne standaarden als gevaarlijk worden beschouwd
- Er was geen medisch noodprotocol — wanneer proefpersonen in crisis raakten, ontbrak professionele psychiatrische opvang
- Combinatie-experimenten vonden plaats — LSD werd gecombineerd met hypnose, isolatie en verhoor
- Financiering liep via frontorganisaties — zoals de Society for the Investigation of Human Ecology, waardoor universiteiten en onderzoekers niet wisten dat ze voor de CIA werkten
Poisoner in Chief onthult het verbijsterende leven van Sidney Gottlieb, de man achter de geheime MK-Ultra-experimenten van de CIA. Terwijl hij in stilte een netwerk van LSD-tests, gifprojecten en clandestiene bordelen aanstuurde, leefde hij zelf als een spirituele kluizenaar in een hut zonder stromend water. Stephen Kinzer reconstrueert dit schokkende dubbelleven met nieuw onderzoek. Een adembenemend, waargebeurd verhaal dat leest als een thriller—en je laat twijfelen wat overheden werkelijk verbergen.
Download of beluister Poisoner in Chief en stap een wereld binnen waarin niets is wat het lijkt.
LET OP! Het boek is engelstalig
Getuigenissen uit de Church Committee-hoorzittingen
Identiteitsverlies onder LSD
In het Church Committee Report (Book I, pagina 394-401) worden verschillende gevallen beschreven waarin CIA-medewerkers na onvrijwillige LSD-toediening ernstige psychologische symptomen vertoonden.
Een passages uit het rapport beschrijft: “Subjects reported loss of time perception, inability to distinguish between self and environment, and in several cases, complete disorientation lasting hours or days.”
Journalist John Marks interviewde voor zijn boek voormalige CIA-medewerkers die beschreven hoe collega’s na LSD-tests urenlang in verwarring verkeerden, niet meer wisten wie ze waren, en in één geval wekenlang kampten met angstaanvallen.
Hypnose als versterker
Gedeclassificeerde Artichoke-documenten uit 1952-1954 tonen dat de CIA experimenteerde met hypnose gecombineerd met drugs. In een memo van 1954 (vrijgegeven via FOIA in 1977) staat: “Can we create by post-H control an action contrary to an individual’s basic moral principles?”
Het antwoord bleek nee — maar niet voordat meerdere experimenten waren uitgevoerd waarbij proefpersonen onder hypnose opdrachten kregen die hun normale gedrag tegenspraken. Stephen Kinzer beschrijft in Poisoner in Chief (2019) hoe een vrouwelijke proefpersoon onder hypnose een envelop moest afleveren, vervolgens LSD toegediend kreeg, en later geen herinnering had aan de handeling. Dit experiment vond plaats in 1953 en werd uitgevoerd door Morse Allen, hoofd van Project Artichoke.
Sensorische isolatie
De CIA financierde onderzoek van psycholoog Donald Hebb aan McGill University, die baanbrekend werk deed naar de effecten van sensorische deprivatie. In Hebbs experimenten uit de jaren ’50 werden proefpersonen in donkere, stille ruimtes geplaatst of in watertanks.
Volgens het Church Committee Report begonnen proefpersonen na enkele uren hallucinaties te ervaren en verloren ze hun tijdsbesef. Na langdurige isolatie vertoonden sommigen symptomen vergelijkbaar met psychose.
De CIA was bijzonder geïnteresseerd in deze resultaten omdat ze aantoonden dat je iemands mentale toestand kon ontwrichten zonder chemische middelen — alleen door omgevingsmanipulatie.
De chaos van onvoorspelbaarheid
Paniekreacties
In Poisoner in Chief beschrijft Kinzer hoe George White, de CIA-agent die Project Midnight Climax runde, meldde dat experimenten regelmatig uit de hand liepen. Proefpersonen die LSD kregen toegediend zonder hun medeweten vertoonden extreme angst, paniek en paranoïde gedachten.
Het Church Committee noteerde dat meerdere CIA-medewerkers na onvrijwillige LSD-toediening psychiatrische hulp nodig hadden. In één geval raakte een medewerker zo gedesoriënteerd dat hij meerdere dagen niet kon functioneren.
Het geval Frank Olson
Het bekendste en meest tragische geval is dat van Dr. Frank Olson, een wetenschapper die in november 1953 tijdens een CIA-bijeenkomst op Deep Creek Lodge zonder zijn medeweten LSD kreeg toegediend door Sidney Gottlieb.
Volgens het officiële rapport van de Rockefeller Commission (1975) raakte Olson ernstig gedesoriënteerd en depressief. Negen dagen later viel hij uit het raam van zijn hotelkamer op de tiende verdieping van het Hotel Statler in New York. Officieel werd het een zelfmoord genoemd.
Decennia later, in 1994, liet Olsons familie zijn lichaam opgraven. Forensisch onderzoek door professor James Starrs van George Washington University toonde een schedelfractuur die vóór de val was ontstaan — wat vragen opriep of Olson werd geduwd. De zaak blijft omstreden, maar één ding is zeker: hij stierf als direct gevolg van een onvrijwillig CIA-experiment.
Wat de vernietigde documenten verhullen
Op 31 januari 1973 gaf CIA-directeur Richard Helms opdracht tot vernietiging van vrijwel alle MK-Ultra-archieven. Volgens het Church Committee Report werden “alle operationele documenten” vernietigd, inclusief experimentele protocollen, gedetailleerde verslagen en correspondentie tussen Gottlieb en onderzoekers.
Wat overbleef waren voornamelijk:
- Financiële documenten die per ongeluk waren gearchiveerd onder een andere categorie
- Getuigenissen van voormalige medewerkers tijdens de Church Committee-hoorzittingen
- Juridische stukken uit latere rechtszaken van slachtoffers
- Fragmenten gevonden in andere CIA-archieven
Dit betekent dat we nooit het volledige plaatje zullen kennen. Hoeveel mensen precies werden gedrogeerd, welke doses werden gebruikt, hoeveel complicaties er waren — die informatie is voor altijd verdwenen.
John Marks schreef in 1979: “We are left with shadows of a program, outlines without detail, questions without answers.”
De menselijke impact: blijvende schade
Psychologische gevolgen
Het Church Committee documenteerde dat meerdere CIA-medewerkers na LSD-experimenten langdurige psychologische problemen ondervonden. Symptomen varieerden van flashbacks en angststoornissen tot depressie en vertrouwensproblemen.
Voor burgers die in Project Midnight Climax werden gedrogeerd was de situatie nog erger: zij wisten vaak niet eens dat ze waren gedrogeerd, en konden hun symptomen niet koppelen aan een oorzaak.
Onderzoekers die twijfelden
Zelfs binnen het programma groeiden twijfels. Volgens getuigenissen die Marks verzamelde, begonnen sommige wetenschappers te beseffen dat LSD onvoorspelbaar was — te oncontroleerbaar om als “wapen” te gebruiken. In plaats van gehoorzaamheid te creëren, veroorzaakte het chaos.
Een intern CIA-memo uit 1963 (gedeclassificeerd in 1977) concludeerde: “The potential for control is outweighed by unpredictability of effects.”
Met andere woorden: het werkte niet.
Wat MK-Ultra werkelijk liet zien
Na tientallen subprojecten, honderden doses LSD, talloze uren isolatie en experimenten met hypnose, stond de CIA voor een ongemakkelijke conclusie:
De menselijke geest was niet te controleren.
Niemand werd gehoorzamer. Geen enkele proefpersoon werd voorspelbaar. Sommige agenten werden juist paranoïde of gedesoriënteerd. Technieken die in theorie veelbelovend leken, werkten niet in de praktijk.
De geest bleek geen systeem dat je kon herschrijven, maar een terrein dat des te onvoorspelbaarder werd naarmate je dieper ingreep.
Vooruit naar Midnight Climax
Toen gecontroleerde labexperimenten geen resultaten opleverden, werd binnen de CIA een nieuwe benadering besproken: wat als je mensen observeert en beïnvloedt zonder dat ze weten dat ze getest worden? In hun eigen omgeving, op momenten waarop ze zich veilig wanen.
Het duurde niet lang voordat iemand een radicale locatie suggereerde: een bordeel.
Zo begon Midnight Climax, het vreemdste hoofdstuk van MK-Ultra. Geen laboratoriumexperimenten meer. Geen vrijwilligers. Deze keer vonden de tests plaats in bordelen — met onwetende burgers, verborgen camera’s en martiniglazen vol LSD.
Bronnen
Primaire bronnen:
- U.S. Senate Select Committee to Study Governmental Operations with Respect to Intelligence Activities (Church Committee), Final Report, Book I (1975)
- CIA FOIA releases: MK-Ultra documents (1977-heden)
- Rockefeller Commission Report (1975)
- Artichoke Project documents (gedeclassificeerd 1977)
Secundaire bronnen:
- John Marks, The Search for the Manchurian Candidate (Times Books, 1979)
- Stephen Kinzer, Poisoner in Chief: Sidney Gottlieb and the CIA Search for Mind Control (Henry Holt, 2019)
- H.P. Albarelli Jr., A Terrible Mistake: The Murder of Frank Olson and the CIA’s Secret Cold War Experiments (Trine Day, 2009)
HET MK-ULTRA DOSSIER
MK-Ultra (1) – Het verdwenen dossier
MK-Ultra (2): Hoe ‘brainwashing’ Amerika in de greep kreeg
MK-ULTRA (3): Sidney Gottlieb Mastermind Mindcontrol
MK-Ultra (5) – Midnight Climax, Bordeeloperatie van de CIA
MK-Ultra (6): George Hunter White – de man achter de Spiegel
MK-Ultra (7) – De Experimenten, De Hel van Montreal
MK-Ultra (8): Het systeem achter de CIA-experimenten
